Арадай Хурал
Буряад Республикын гүрэнэй засаг зургаанай албан ёһоной сахим уудам

351,3 мянган дyрбэлжэн километр газар эзэлдэг Буряад орон дэлхэйн агууехэ нуурнуудай нэгэн болохо Байгалай эрьедэ оршодог. Арад зоной дунда Байгалые нангин далай гэдэг. Республика Ази тyбиин дунда оршодог ба Россин Федерациин Тыва республикатай, Эрхyyгэй, Шэтын можонуудтай ба Монгол оронтой хилэлдэг. Хэмжээгээрээ Буряад орон Германида дyтэрхы юм.

Буряад орон даб дээрээ yнэтэ баялигуудаа нээгээгyй орон юм: газарайнь гyн соо Менделеевэй таблицын олонхи зyйлнyyд бии, тэрэ тоодо алтан, алмаз, вольфрам, молибден, кварцит, шулуу нyyрhэн, графит, мрамор болон бусад ашагта малтамалнууд байха.

Буряад орондо ажаhуудаг зон мyнхэ хyхэ тэнгэридэ hyгэдэдэг. Республикада ехэнхидээ наратай сэлмэг yдэрнyyд болодог, тэдэнь жэл соо гурбан зуугаадhаа yлyy. Эндэ бэедэ hайн, хуурай уларил.

Буряад ороной дэбисхэр олон yнгэ янзатай. Эндэ швейцариин Альпада адли байгаалиин yзэгдэл, Монголой yргэн тала гy, али Россин европын ой модо ба тэгшэ газар хаража болохо.

Буряад орондо амитанай ба ургамалай аймаг олон янза боложо илгардаг. Улаан Дэбтэртэ оруулагдаhан, онсо шухаг ба хоморой тyхэлнyyд yсooн бэшэ. Байгалай хаб загаhан, омоли, баргажанай булган бyхы дэлхэйдэ мэдээжэ. Байгал шадархи ургамалай аймагай элбэгhээ Зyyн зyгэй заншалта эмнэлгын дундаршагyй баялиг эхитэй.

Мyнoo yедэ Буряад Республикада 1 саяhаа yлyy зон ажаhуудаг. Буряадууд 250 мянганhаа yлyy тоотой, ородууд - 720 мянга хyрэнэ, украин яhатан - 22 мянга, татарнууд - 10,5 мянга, белорус яhатан - 5 мянга, эвенкнyyд - 1,7 мянга, еврейнyyд - 1,2 мянга болоно, ондоо яhатанай тyлooлэгшэд - 21 мянганhаа yлyy.

Буряад ороной ниислэл - Улаан-Удэ хото. 1934 он болотор Верхнеудинск гэжэ нэрэтэй байгаа. 1666 ондо Удэ голой Байгалда шудхан ородог ганса Сэлэнгэ мyрэнтэй ниилэhэн газарта бии болоhон тyyхэтэй. Мyнoo энэ хотодо 400 мянга гаран зон hуудаг.

Буряад орон ooрынгoo хyгжэлтэдэ нyyдэл мал ажал болон гар yзyyрэй газар ажалhаа авиациин ба космосой технологи хyрэтэр шата зам дабажа гараа гэхэдэ болоно. Мyнoo сагта: модо, целлюлозо, ангай арhан, бyд, барилгын материал, зайн галай тyхеэрэлгэ гэхэ мэтые yйлэдбэрилэн гадаадын оронуудта эльгээдэг.

Республикын онсо омогорхол гэхэдэ суута курортнууд болоно, тэдэнэй олонхинь yшoo 17-18-дахи зуун жэлнyyдтэ бии болоhон тyyхэтэй. Эдэ курортнууд ехэнхидээ Буряадай баялиг болохо халуун уhатай булагуудай ба эмнлгын шабарнуудай хажууда байдаг. Эгээл мэдээжэнь Аршан, Горячинск болоно.

Дэлгyyрэй оршондо оролгын эхин хаhада олонхи нютаг можонуудтай жэшээлбэл, республикын байдал муу байгаа. Мyнoo сагта арадай ажахын олон hалбаринуудта яhала ехэ юумэн хэгдээ, ороной ба гадаадын мyнгэ татан, республикын байгаалиин баялигуудые ашаглаха талаар проектнyyд бэелyyлэгдэнэ.

Зарим предприятинуудта yйлэдбэри шэнэлхэ, шэнэ зyйлнyyдые гаргаха талаар ажал бэелyyлжэ шадаа. Олон промышленна предприятинууд хyшэр байдалда шууд хyдэлжэ, yйлэдбэриингээ эмхидхэл шэнэлжэ хэрэглэл ехэтэй продукци гаргадаг боложо шадаа. "Амта" гэжэ акционернэ бyлгэм hайн шанартай амтан эдеэ гаргадаг, "Наран-Союз-Сервис" гэжэ акционернэ бyлгэм hэеы гутал бyтээдэг. Эдэ предприятинуудай тоодо "Тонкосуконная мануфактура", "Улаан-Удэстальмост", "Селенгинский целлюлозно-картонный комбинат", "Бурятзолото" гэжэ акционернэ бyлгэмyyд ороно.

Газарай гyн сооhоо олзоборилгын промышленность эршэмтэйгээр хyгжэнэ. Тyгнын шулуун нyyрhэнэй уурхай ба Черемшанай кварцидай уурхай ашаглалгада оронхой.

Тyгнын шулуун нyyрhэнэй уурхай мyнoo yеын эрилтэдэ хyрэмooр предприяти болоно, ганса республикын бэшэ, мyн Россин ондоо нютаг можонуудай Шэтын областиин, Хабаровскын хизаарай, Сахалин аралай нyyрhэ хэрэглэгшэдые хангана.

Буряад ороной хожомой баян боломжотой ба тyргэн хyгжэжэ байгаа hалбариин нэгэн гэхэдэ алта олзоборилго болоно. Ганса yнгэрhэн жэл соо hалбаринуудай предприятинуудаар 2 тонно yнэтэ малтамал абтаа. hyyлэй табан жэлдэ yнэтэ энэ металл малталга 36,5 процентээр дээшэлээ, харин Буряад Республикын хубита Россин алта олзоборилгын жэлэй хэмжээнэй 3,6 процентдэ хyрoo.

Холбын алтанай уурхай ашаглаха талаар акционернэ "Бурятзолото" бyлгэмэй хyдэлмэри хадаа уласхоорондын хэмжээнэй удаанаар мyнгэ hомололгын проектнyyдэй hайн жэшээ болохо зэргэтэй. Шэнэдхэлгын ба хyгжэлтын Европын банк 25 сая долларай урьhаламжа yгэжэ, тэрэнэй 18 саянь yнгэрэгшэ жэлдэ ашаглагдаhан байна.

Буряад ороной промышленностиин ондоошье hалбаринуудта hууриhаа хyдэлэлгэ бии. Элшэ хyсэнэй hалбарида, машина бyтээлгэдэ, шулуу нyyрhэнэй yйлэдбэридэ эгээл ехэ ургалта туйлагдаhан байна.

Сэлэнгын целлюлозо-картоной комбинадта yйлэдбэриин эмхидхэл шэнэлэлгын ашаар нугалhан картон амhартын цех хyдэлжэ захалаа.

Табан шэнэ АТС ашаглалгада оруулhанай туhаар республикын 30 мянган номероор хэлхеэ холбооной хангагдаса ехэ болоо.

Хyршэ нютаг можонуудта орходоо Буряадта таряа худалдалгын хэмжээнэй эгээл ехэ ургалта туйлагдаа, мал ажалай продукци худалдалгаар тyрyy hууринуудай нэгые эзэлнэ.

Ушар тиимэhээ республикын yйлэдбэриин ба социальна талаар болоhон зарим тэды ургалтын yндэhooр ойрын сагта Буряадай экономикодо мyнгэ hомололго горитойгоор ургаха гэжэ багсаажа болоно.

Мyнгэ hомологшодто болон олзын хэрэг эрхилэгшэдтэ мyнгэ оруулхаар таатай байдалhаа гадна ойлгосотой, хуули гуримта оршон байгуулбал, манай республика Азиин - Номгон далай шадарай оронуудтай эрхэ yyргээрээ адли экономическа харилсагша болохо жэшээтэй.

Хyршэнэртэеэ гyрэн хоорондын ба нютаг хоорондын харилсаа хyгжooлгэ ба бэхижyyлгэ ерээдyйн ехэ боломжо бии болгоно. Шухала зорилгонуудай тоодо Монгол оронтой наймаанай, экономикын харилсаа холбоо, Сибириин хизаар можонуудтай, ороной бусад газарнуудтай тyyхэй эд, промышленностиин бyтээл, эдеэ хоол худалдан хангаха талаар харилсаа тогтоолго гэжэ тоолоходо болоно.