Гол меню

Соёл, урлал

Соел, урлал

Зyyн Сибиин Росситой хамжуулагдахын урда Байгал далайн хоёр талын yргэн ехэ газар Монголой хойто заха дайда байгаа. 1206 ондо хэблэгдэhэн "хорюулнуудай судар" ("Яса- наме") талын зоной ниитэ гy (кодекс) суглуулбари байгаа. Тэрэ хуулиин кодекс соо шажан мyргэлэй талада, мyргэлэй газарнуудта, мyн шажанай эдэбхитэдтэ, наhатай зонуудта дару тyбшэнooрхандаха, ядуу зондо хайра хyргэхэ гэхэ мэтын заабаритай байгаа. "Яса" болоод тэрэнэй хойто тээ бэшэгдэhэн зyйлнyyд, монгол угсаатан эртэ урдын гyн ухаанай (философиин) гурим заншалтай байгаа гэжэ гэршэлнэ. Тэрэшэлэн ooрсэ гуримай гyэрхэтэй, бэшэгтэй, ном судар хэблэхэ заншалтай, hуралсалай хэм хэмжyyртэй байhан байна.

Хyyдэлшэдэй гэгээрэл,соёлдо хyгжэhэншье, доройтоhоншье ушарнууд алим олон байгаа. Гэбэшье арадай гyн бодолой гурим ёhонууд yе дамжан сагай холодо баларангyй угсаата соёлой баялиг болон тодорхол. Холын тyyхэтэй хyнгээе бэшэ хуби заяатай буряадууд хэдынэйшье сагта hайн hайхан заншалаараа Байгал далайн зyyн талын газар дайдаар нютагжаhан эртэ холынгoo угсаатаниие хyндэмyyшэ hайханаар дурсан домоглон ерээ.

Буряад ороной газар дээрэ ондо ондoo арадуудай соёлой, шажан мyргэлэй болooд hуудал байдалан заншалнууд амгалан байдалай юрэ бусын hайхан хибэс мэтээр yзэгдэнэ. Нэгэй хуби заяатай арадуудай тyлooлэгшэд эндэ эбтэй эстэй ажаhууна.

Буряад арадай "Гэсэр" гэжэ гайхамшагта зохеол соо элинсэгyyдэйнгээ газар дээрэ арадай эб хамта, адли эрхэтэй ажана байдал тухай тyyрээгдэдэг.

Энэ зохёолой мyндэлhooр 1000 жэлэй найр наадан 1995 ондо yргэнooр тэмдэглэгдээ hэн. Гyрэн тyрэын шахардуу байhан yе сагташье, " Гэсэрэй газар " болохо Буряад орондо олон яhатанай эб эмхиин hуладаагyй Россин yсooн нютаггуудай нэгэн байгаа.

Мyнoo yсын буряад зоной шажан мyргэлэй хараа бодол холын тyyхэтэй, yндэhэтэй: Зyyн жэлнyyдэй гyн сoohoo эхитэй бoo мyргэн гээшэ 18дахи Зyyн жэлэй эхиндэ газар дээрэ бyхы байгааюумэндэ нигyyлэсхы хайрын сэдьхэлээр хандаха гэhэн буддын шажанай номнолтой зохилдоhон гэхэ.1741 ондо Буряад орондо тyрyyшын дасан мyндэлoo. 1914он багаар Забайкалиин хизаар нютагуудаар 36 дасан хyдэлжэ байгаа.

Тэдэ хадаа арад зоной сэдьхэлэй соёлой тyбyyд байгаа. Дасангуудай дэргэдэ бурханай номнол-номууд хэблэгдэжэ, гyн ухаан медицинэ, астрономии гэхэ мэтын эрдэм соёл хyгжэжэл байhан юм.

1941 оной эхиндэ хyдэлдэг нэгэшье дасан yгы болоод байна. Ламанарай олонхинь тужаагдаа. Эгээл иимэ эрхэ байдалда yнэн алдартын болоод шэмээшэг мyргэлэй hyмэнyyд ороhон юм. Тэдэнэй эзэд, мyргэлшэд Забайкалиин хизаарта 17-18дахи Зyyн жэлнyyдтэ бии болоhон юм Олон hуурин газарнуудта yлэhэн церковь, часовнинуудай yлэгдэлнууд Буряад орондо христиан шажанай дэлгэржэ байhые гэршэлдэг.

hyнэй жэлнyyдтэ Буряад ороной шажан мyргэлнyyд hэргээгдэжэ, шэнэ дасанууд баригдана, hэргээгдэнэ, церковьнyyд hэльбэн шэнэлэгдэнэ.

Забайкалиин арадуудай соёлоё заншал ёhонууд дyтэрхы болонхойшье hаа, алишье талараа угсаата соёлынь эдеэ хоолдонь, уран бэлигтэнь адлирхуу онсо ooрсэ зандаа yлэнхэйгээшэ.

Республикын тyбшэ 5 театр хyдэлнэ: Буряадай Гyрнэй оперо болон баледэй академическэ театр, Х. Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын академическэ театр, Н. Бестужевай нэрэмжэтэ Гyрнэй ород драмын театр, Залуушуулай театр-студи, Буряадай Гyрнэй "yльгэр" гэжэ куклын театр гэхэ мэтэ.

Ород, буряад, шэмээшэг, хасаг, ортонгуудай зохёохы коллективyyд- фольклорно ансамльнууд мэргэжэлтэ гуримаар oohэдэнгoo бэлиг шадабариие харуулжа байдаг.

Угсаата соёлой баян жаса, орон дайдын yзэсхэлэн, амитадайнь аймаг, газар, yhанайнь баялиг гэжэ мэтэ республикын музейнyyдтэ дэлгэгдэнхэй: Энэ хадаа Забайкалиин арадуудай этнографиин музей, М. Хангаловай нэрэмжэтэ Буряадай тyyхын музей, искусствын музей, Буряадай байгаалиин музей, геологин музей болоод В Обручевай нэрэмжэтэ хизаар ороной тyрсын музей Хяагта хотодо байдаг.

Буряад арадай заншалта мyнгэшэ дархашуулай, Буддын шажанай хyрэг, гоёолтонуудые бyтээдэг урашуулай бyтээлнууд yндэhэн соёлой ехэ hургуулитай, гyн ухаанай ехэ соёлтой байhые тодooр гэршэлдэг.

Буряадай искусство

Буряад ороной хадаа Зyyн Сибириин хизаарай соёлой томо тyбyyдэй нэгэн гэжэ ТОО Республикын соёлой хэмжээн нилээд дээдэ шатада байдагаараа илгардаг. Эдэ хадаа табан театр, Уран зохёолшодой, Композиторнуудай, Уран зураашадай, Архитекторнуудай мэргэжэлтэ холбоонууд (союзнууд) болоно. Мэргэжэлтэ эдэ холбоонуудай эгээн лэ yнинэйнь гэхэдэ Уран зохёолшодой холбоон болоно. Тэрэнэй эхиндэ Хоца Намсараев, Ц. Дон, Ж. Тумунов, Б.Базарон, Ц. Галсанов, Н. Балдано, Б. Абидуев болон бусад байгаа. Уран зохёолой саашадаа хyгжэхэ хэрэгтэ Д. Батожабай, Н. Дамдинов, И. Калашников, Д. Улзытуев, Б. Мунгонов болон бусадай хубита ехэ hэн.

Театрай искусствын тyлooлэгшэд Л. Линховоиной , Л. Сахьяновагай, Д. Дашиевай, К. Базарсадаевай, Г. Шойдагбаевагай нэрэ холуур суурхаа. Оперо, баледэй театрай зyжэгyyд Россин олон нютагуудаар харуулагдаа. Мyн холо ойрын хариен оронуудаар театрай артистнууд гастрольдо ябаа. Тиихэдэ оперо, баледэй театрай зоёохы бyлэгyyд Монгол, Хитад, Япон, Солонгос, США, Германии, Великобритании, Австрии, Италии, Греции, Испании, Португалии гyрэнyyдтэ хyрэhэн байна. Оперо. Баледэй театрай сценэ дээрэ хитадай, Солонгосой, Японой, Монголой, Польшын болон бусад оронуудай артистнууд уран шадабарияа харуулаа hэн.

Х. Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын академическэ болоод Н. Бестужевай нэрэмжэтэ ород драмын театрнууд баян ёhо заншалтай юм. Тэдэнэр республикын эгээл хуушанай театральна коллективyyд гээшэ. Тэдэнэй репертуарта дэлхэйн классикын болоод мyнoo yетын зyжэгyyд табигдажа байдаг. Гадна Улан-yдын залуушуулай театр-студи, "Аз-Арт" гэhэн пантомимэн, пластикын театр-студи ажаллана.

Буряал гyрэнэй филармонии дуу, хатарай "Байгал" ансамбль, арадай хатарай "Бадма Сэсэг" гэжэ гyрэнэйтеатр ажаллана. Тиихэдэ зyyн зyгэй хатарай "Лотос" ансамбль, "Магтал","Тоонто". Ехэ- Хунилын шэмээшэгyyдэй хоор гэхэ мэтын самодеятельнэ коллективyyд олондо мэдээжэ болонхой. 1940 ондо табигдаhан М. Фроловой "Энхэ Булат-Баатар" гэhэн оперо хадаа буряадай анха тyрyyшын хyгжэмтэ томо зохёол болоно. Тэрэ сагhаа хойшо Буряад орондо бэлигтэй композиторнууд олоор урган гараа.

Цыренжаб Сампилов хадаа Буряадай мэргэжэлтэ уран зурагай ехи табиhан мэдээжэ зураашан байгаа. Мyнoo yуран зураашадые Дашанима Дугаров оройлхо байна. Байгал далай тухай, мyнooнэй буряадуудай байдал харуулhан зурагуудынь yргэнoр мэдээжэ болонхой.

Буряад оронhoo холуур ажаhуудаг нютагаархидтай холбooн байгуулагданхай. Буряадай соёлой тyбyyд Москвада, Санкт-Петербургда, Киевтэ, Эрхyyда нээгдэнхэй. Республикын тyб- Улан- yдэ хото Монголдо, Солонгосто, Япондо аха дyy болоhон хотонуудтай харилсаа тогтooнхой. Республика соо бyхыдoo 300 гаран ниитын нэгэдэлнyyд тоологдоно.

ШАЖАН МYРГЭЛЭЙ ШЭГЛЭЛНYYД

Буряал ороной ажаhуугшадай ниитэ сэдьхэл бодол Буддын болоод бoo шамантай yндэhэн зонойнь, мyн шэмээшэгyyдтэй хамтын харилсаанhаа yндэhэн Республикада мусульман, католик , иуда, протестант, баптист, адвентист болooд бусадшье шажанай сектнyyд амии аминдаа амгалан оршоно. Буряад ороной ниитэ-политическэ байдал жэгдэ амгалан хэлбэрьэр заншанхай.

Буряадууд, ортонгууд, эртэ холын сагhаа бoo мyргэлтэй байгаа. XVII зуун жэлэй тэнгээр Забайкалиин хизаарта анха тyрyyшынхиеэ yнэн алдартын hyмэ, часовнинууд бии боложо захалаа. Удаа тээнь буряад нютагуудаар монгол, тyбэд ламанар hуурижажа, буряадуудай дунда буддын шажан эдэбхитэйгээр дэлгэрyyлжэ эхилээ hэн.

1991 ондо манай республикын бурхан шажантан Россидо Буддын шажанай хуулита болоhooр 250 жэлэй ойе тэмдэглээ hэн. Буддын шажанай Монголдохи, Тyбэдтэхи тyлooлэгшэдтэй буряадуудай харилсаан бyришье эртyyр байгаа гэhэн тyyхын баримтанууд бии юм. Буряад орондо Россин Буддын шажанай тyб- Иволгын дасан байна гээшэ. Эхэнэр зоной Буддын шажанай дасан бодхоогдожо байна. 1992 ондо гэгээн тyрэлтэ Далай лама Россидо Залархадаа эхэнэрнyyдэй дасанай барилгые дэмжэhэн юм.

Христиан шажан Буряад орондо тyрyyшын ородуудай ерэхэ yеэр, 17 дохи зуун жэлдэ бии болоо.

1917 ондо Буряадай нютаг дайдаар 44 дасан, 144 бага дуган, христиан мyргэлэй 211 храм, шэмээшэгyyдэй зальбардаг 81 байшан, иудын 7 синагог, мусульман 6 мечеть, баптистнуудай 5 община, католигуудай 1 костел байhан ю 1930 аад онуудай тэнгээр тэдэнэр бултадаа хаагдаан, hандаргагдаhан байгаа. XX зуун жэлэй hyyлшын арбаад жэлнyyдhээ тэдэнэр hэргээгдэжэ захалаа. 1995 ондо республика соо 16 Буддын шажанай дасан хyдэлжэ байба. Буддын шажанда шyнэгэдэл, Буддын соёлой арадай академии гэхэшэлэй байгуулагданхай.

Мyнoo православиин 4 приход: хоёртын Улан-yдэдэ, мyн Хяагтада, Баргажанда нээгдэнхэй, 1741 ондо баригдаhан Одигитриин hyмэ соо, Прибайкалиин районной Батурино hууриндахи Сретенскэ церковьтэ уншалганууд ябуулагдана. Шэмээшэгyyдэй олоороо ажаhуудаг Бэшyyр, Шэнэ Бэрээн болон бусад тосхонуудаар церковьнyyд, уншалга- зальбарилгын гэрнyyд hэргээдэнэ.

Мyнoo yедэ республикада 14 дасан, Буддын шажанай 12 бyлгэм, 17 православиин храм, приходууд, хуушан православиин 7 община, шажан мyргэлэй 20 гаран сект, шэглэлнyyд гэхэ мэтэ тоологдоно.

Тэрэшэлэн Улан-yдэдэ баптист, адвентистнуудай 7 дохи yдэрэй христиан община, Северобайкальск хотодо христиан шажантанай ( пятидесятникууд) церковь нээгдэhхэй. 1991 ондо Хэжэнгэдэ Джарун Хашорай комплекс баригдажа эхилээд, арамнайлагдаа, ашаглагдаа. Кришнаит, бахаистнуудай община Улан-yдэдэ бии. Эндэ нэрлэгдэhэн шажан мyргэлэй шэглэлнyyдhээ гадна республикын зарим нютагуудаар бoo мyргэлтэнэй ажал ябуулга бии.

Hyyлэй жэлнyyдтэ шажам мyргэлэй нэгэдэлнyyдэй олошоролго yзэгдэнэ. Энэ хадаа Россидошье, Буряадташье hyзэгшэдэй олошаралгоhoo, мyн хули ёhоной талаhаа hyзэгшэдтэ yгтэhэн yргэн эрхэ нyхэсэлнyyашаар болоно гээшэ.

При использовании материалов ссылка на официальный сервер органов государственной власти Республики Бурятия http://egov-buryatia.ru/ обязательна!